Мераць па сабе, павучаць і ацэньваць па знешніх прыкметах

За год адбываецца да 10 выпадкаў адмены ўсынаўлення сярод 600 усыноўленых. Гэта сярэдняя лічба. Здавалася б, мізэрны працэнт, і ці варта тады пра гэта гаварыць? На гэты конт ёсць шэраг невыпадковых выразаў: і пра граблі, на якія наступаюць двойчы, і пра памылкі, на якіх вучацца. Кожны такі выпадак для спецыялістаў, якія працавалі з усынавіцелямі, як асабістая трагедыя. І справа зусім не ў паказчыках і статыстыцы, як, упэўнена, падумаюць некаторыя скептыкі. Гэта боль, расчараванне. А яшчэ — і пэўны званочак: што не так? У чым недагледзелі? Дзе недапрацавалі?
Пра такія памылкі, новыя выклікі ў рабоце па ўладкаванні дзяцей з асаблівым лёсам у сем’і мы сёння гутарым з дырэктарам Нацыянальнага цэнтра ўсынаўлення Наталляй Станіславаўнай Паспелавай.

— Наталля Станіславаўна, давайце пачнём са статыстыкі: колькі дзяцей было ўсыноўлена ў мінулым годзе?
— Па аператыўнай інфармацыі за мінулы год было ўсыноўлена 550 дзяцей — гэта на 25 дзяцей больш, чым у 2012 годзе. Пры гэтым з 2010 года павялічваецца колькасць дзяцей ва ўзросце пасля трох гадоў, якія перадаюцца на ўсынаўленне. Прычына банальная: дзяцей да трох гадоў, якія могуць быць усыноўлены, стала значна менш. Таму і прапануем людзям звярнуць увагу на дзяцей больш старэйшага ўзросту.

— А ці змяніўся, так скажам, партрэт сям’і-ўсынавіцеля?
— Зноў-такі, тут відавочна захаванне тэндэнцый мінулых гадоў: 60 — 70% людзей, што звяртаюцца наконт усынаўлення, — гэта бяздзетныя пары, 30 — 40% — сем’і з дзецьмі.

— Якія сем’і лягчэй адаптуюцца да прыходу дзіцяці?
— Як паказвае практыка, намнога прасцей праходзіць усынаўленне ў бяздзетных парах. Гэта лёгка патлумачыць: уся сям’я гатова да прыёму дзіцяці. Там, дзе ёсць родныя дзеці, мае месца пэўная няўзгодненасць: дзіця не прымае, не разумее, што трэба дзяліцца сваім месцам. Прыход іншага дзіцяці ў сям’ю з дзецьмі — гэта заўсёды парушэнне сямейнай іерархіі і структуры. Мяняюцца ролі, а гэта лёгка не праходзіць, асабліва ў дзіцячай свядомасці. Але такія сітуацыі вырашальныя.

— Якім чынам?
— Многія звычайныя грамадзяне, а часам, чаго хаваць, і спецыялісты ўспрымаюць рашэнне суда аб усынаўленні як фінальную кропку: вось яно — звяршылася, можна ўздыхнуць з палёгкай… Насамрэч зусім не. Я не стамляюся паўтараць, што ўсынаўленне — гэта працэс працягласцю на ўсё жыццё. І вельмі важна для сям’і, якая ўсынавіла дзіця, у патрэбны час мець магчымасць звярнуцца за падтрымкай. А такі час рана ці позна заўсёды настае. У згаданых сітуацыях усынаўлення ў сям’ю, дзе ўжо ёсць дзіця, ці ўсынаўлення ўзроставага дзіцяці падтрымка і суправаджэнне сям’і спатрэбіцца абавязкова. І ад таго, наколькі своечасовай, прафесійнай яна будзе, у многім залежыць і тое, як сям’я справіцца з цяжкасцямі, якія ўзнікаюць.

— А сем’і, што ўсынаўляюць немаўлят, маюць менш падобных праблем?
— Людзі, якія ўсынаўляюць немаўлят, пры належнай падрыхтоўцы да ўсынаўлення рэдка маюць істотныя праблемы па выхаванні і прыняцці гэтых дзяцей да дасягнення імі 10 — 12 гадоў. Бо няма дзіцячай памяці. Няма доўгай складанай гісторыі дзіцячага жыцця.
Аднак, як паказвае практыка, часта праблемы ў такіх сем’ях узнікаюць, калі дзіця становіцца падлеткам. У нашай практыцы ёсць выпадкі адмены ўсынаўлення, калі першыя 10 — 12 гадоў усё было выдатна, а затым у падлеткавым узросце (калі дзіця пачынае “шукаць”, ідэнтыфікаваць сябе ці калі вымушана ўскрываецца тайна ўсынаўлення) усё рушыцца. І ў такіх сітуацыях сем’ям вельмі неабходна падтрымка кваліфікаваных спецыялістаў.

— Вось вы згадалі пра тайну ўсынаўлення. Такая практыка ўсё яшчэ распаўсюджана? Падаецца ж, што псіхолагі даўно выказваюцца за немэтазгод-насць такога падыходу…
— Тайна ўсынаўлення гарантавана законам. Разам з тым, як паказвае практыка, тайна рана ці позна раскрываецца. І, на жаль, хапае выпадкаў, калі гэта станавіцца кропкай незвароту ў сямейнай гісторыі ўсынавіцеляў і дзіцяці.
Не варта зацягваць да пераходнага ўзросту дзіцяці гэтыя тайны. Чым раней дзіця даведаецца пра свой “асаблівы” прыход у сям’ю, тым больш натуральна і проста яно будзе гэта ўспрымаць (калі паведамленне пра гэта будзе натуральным, а не вымушаным). Дзеці па-рознаму прыходзяць у наша жыццё. Растлумачыць гэта не так цяжка: вось, скажам, і тата маме няродны, і мама тату — таксама, і ты нам няроднае, але ж ад гэтага мы не любім адно аднаго менш. Калі дзеці з такімі ведамі растуць, яны гэта нармальна ўспрымаюць. Яны нават могуць ганарыцца сваім “асаблівым” прыходам у сям’ю: яно не проста нарадзілася, яго выбралі. Гэта акрыляе і дае пэўныя рэсурсы і стымулы для добрага мікраклімату ў сям’і.
На жаль, не ўсе ўсынавіцелі прыслухоўваюцца да такіх парад. У нас зараз праходзіць даследаванне псіхалагічных асаблівасцей усынавіцеляў у рамках навуковай тэмы. Гэтае даследаванне паказвае, якія “тэатры абсурду” ўзнікаюць часаму сем’ях. Пытаюцца даследчыкі ў сям’і: “Дзіця ведае, што яно ўсыноўлена?” Не, не ведае. “А бабуля, дзед, сябры сям’і, родныя?” Усе ведаюць. Не ведае толькі само дзіця. Адно. Як яно адрэагуе, калі раптам тайна адкрыецца, — прадказаць няцяжка…

— Наталля Станіславаўна, чаму ж не ўдаецца данесці такія простыя ісціны да дарослых людзей?
— Кожны выпадак па-свойму індывідуальны, але ўсё ж вазьму на сябе адказнасць сказаць, што вельмі часта пытанне ў прафесіяналізме спецыялістаў, якія закліканы рыхтаваць і суправаджаць сем’і ўсынавіцеляў. На месцах вельмі вялікая змяняльнасць кадраў. Мы, напрыклад, распаўсюджваем методыкі, дзелімся вопытам, штомесяц праводзім семінары, але кожны раз бачым новых людзей. Гэта не радуе. Я 25 гадоў у сістэме, і я сёння перастаю развівацца. Неабходны дастойныя гульцы ў камандзе, каб асвойваць штосьці новае. І такія спецыялісты, безумоўна, ёсць, але іх няшмат. Намнога часцей замест зацікаўленага дыялогу падчас прафесійных сустрэч я ўсё расказваю, чым “усынаўленне адрозніваецца ад удачарэння”.

— Насамрэч пра гэта даводзілася чуць не раз: і з вуснаў саміх спецыялістаў па ахове дзяцінства, і з вуснаў замяшчальных бацькоў — як прафесійных, так і ўсынавіцеляў.
— Ёсць недахопы, у многім прадыктаваныя адсутнасцю вопыту, а дзесьці, наадварот, — закасцянелымі ўстаноўкамі. Многія спецыялісты яшчэ не пераадолелі ў сабе такую якасць, як патэрналістычныя адносіны, ацэньваюць дзіцячыя дамы сямейнага тыпу, прыёмныя сем’і, напрыклад, па тым, што дзесьці штосьці не прыбрана. Насамрэч не па гэтым неабходна вызначаць становішча дзіцяці ў сям’і. І не па халадзільніку — поўны ці пусты. Кожная сям’я мае права вызначаць свой узровень жыцця, калі гэта не перашкаджае развіццю дзяцей. Ацэньваць работу замяшчальных бацькоў неабходна па іншых паказчыках: па тым, як вырашаюцца праблемы дзяцей са здароўем — фізічным ці псіхалагічным, вучобай, зносінамі і г.д. Тым больш, што замяшчальныя прафесійныя бацькі працуюць на педагагічных пасадах, таму павінны вырашаць найперш педагагічныя задачы. І ацэньваць іх работу неабходна па гэтых жа крытэрыях. Да таго ж многія з нас не перажылі такія падыходы, як мераць па сабе, па сваім ладзе жыцця, — у тым ліку і ў адносінах да ўсынавіцеляў.

— Як змяніць такую сітуацыю?
— Самае галоўнае, каб паслугі па падрыхтоўцы, і тым больш па суправаджэнні замяшчальных сем’яў былі для іх у крокавай даступнасці. Мы, напэўна, аказвалі мядзведжую паслугу рэгіёнам, калі бралі вялікую частку гэтай работы на сябе. Замест таго, каб выяўляць і рыхтаваць педагогаў-псіхолагаў на месцах, мы самі праводзілі гэтую работу. З бягучага года работа Нацыянальнага цэнтра ўсынаўлення будзе наладжана іншым чынам. Зараз мы адмаўляемся непасрэдна ад лінейнай работы па падрыхтоўцы ўсынавіцеляў. А працаваць будзем непасрэдна са спецыялістамі, якія такую падрыхтоўку ажыццяўляюць на месцах. Тым самым мы спадзяёмся павысіць іх кваліфікацыю, зацікавіць прафесійна і як вынік — аказаць якасныя паслугі па навучанні і суправаджэнні замяшчальным сем’ям.
У цяперашні час прапрацоўваюцца магчымасці арганізацыі бесперапыннага працэсу падрыхтоўкі і дыягностыкі на базах раённых СПЦ з удзелам спецыялістаў НЦУ па прынцыпе “не замест, а разам”. Наша ўстанова па пісьмовым запыце ўпраўлення (аддзела) адукацыi або кіраўніка сацыяльна-педагагічнага цэнтра гатова аказаць інфармацыйна-метадычную і практычную дапамогу педагогам-псіхолагам, сацыяльным педагогам, якія ажыццяўляюць дыягностыку і падрыхтоўку кандыдатаў ва ўсынавіцелі, прыёмныя бацькі, на мясцовым узроўні. Таксама нашы спецыялісты гатовы аказаць дапамогу ў разглядзе складаных нестандартных выпадкаў у практыцы работы з усынавіцелямі, прыёмнымі бацькамі, апекунамі, прыняць удзел у рабоце метадычных аб’яднанняў, клубаў, гасціных для розных катэгорый замяшчальных бацькоў на базах сацыяльна-педагагічных устаноў і аддзелаў адукацыі, спорту і турызму.
Акрамя таго, на базе Нацыянальнага цэнтра ўсынаўлення плануецца стварыць рэсурсны цэнтр па развіцці розных форм сямейнага ўладкавання дзяцей сіроцкай катэгорыі. Па сутнасці, мы гэтай справай дэ-факта займаемся ўжо не першы год, бо даўно зразумелі, што рэсурсам толькі ўсынаўлення сіроцкае мора не вычарпаць. Усынаўленне — гэта вельмі штучны прадукт нашай работы. Далёка не ўсе дзеці могуць быць усыноўлены, і далёка не ўсе дарослыя могуць быць усынавіцелямі. Ёсць іншыя формы, якія ў пэўны момант арыентаваны на больш поўнае задавальненне правоў і інтарэсаў дзіцяці — апека, прыёмная сям’я, дзіцячы дом сямейнага тыпу, патранатнае выхаванне.

— З’яўленне прынцыпова новых праграм па ўладкаванні дзяцей з асаблівым лёсам у сем’і — тэлевізійны праект “У вас будзе дзіця”, партал Dadomu.by — таксама закліканы развіваць розныя формы замяшчальнага бацькоўства? Ці апраўдалі гэтыя праекты ўскладзеныя на іх спадзяванні?
— Dadomu.by ажывіў працэс сямейнага ўладкавання, але ў гэтым праекце, як у любым медалі, два бакі. З аднаго боку, калі людзі падрыхтаваныя, — гэты рэсурс ім на карысць. Мы сёння менш гартаем банк даных. Людзі прыходзяць ужо з выбаркай дзяцей, і мы працуем мэтанакіравана. Вялікі плюс партала ў тым, што ў нас ён у адрозненне ад аналагічнага праекта ў Расіі вядзецца спецыялістамі, якія непасрэдна працуюць з дзецьмі і штодзень бачаць іх праблемы, патрэбы, ведаюць пра змены ў жыцці.
З другога боку, калі людзі не падрыхтаваныя, то эфект ад наведвання партала можа быць адваротным. У такім выпадку гэта, скажам так, — пляцоўка для ілюзій. Што маю на ўвазе? Многія грамадзяне імкнуцца праз партрэт дзіцяці, размешчаны на сайце, дыягнаставаць і зрабіць прагноз яго выхавання ў сваёй сям’і. А гэта тупіковы шлях. Ад знешнасці нічога не залежыць. Дзіця з ангельскай знешнасцю можа самым складаным чынам праходзіць адаптацыю ў сям’і, можа ніколі не адаптавацца — настолькі глыбокай была псіхалагічная траўма. Я не разумею такога падыходу. З’явіліся нават “зоркі” партала — некаторых ужо ча-каюць па 8 сем’яў. Да чаго гэта прывядзе — такія завышаныя чаканні?
Калі людзі арыентуюцца толькі на знешнасць, мы можам атрымаць не самыя лепшыя вынікі, як тое было з некаторымі дзецьмі з праекта “У вас будзе дзіця” на АНТ. Сёння ў нас ёсць ужо два выпадкі адмены ўсынаўлення дзяцей, якія былі паказаны ў гэтым праекце. Людзі былі неналежным чынам падрыхтаваны да ўсынаўлення і арыентаваліся толькі на карцінку, чакалі толькі гэтай прыгожай “карцінкі”. У жыцці ж усё інакш.
Мы робім выснову пра тое, што гэтыя дзве адмены — нам вялізная навука. Людзей падымае з канапы карцінка з манітора ці экрана тэлевізара. Яны бягуць і пераадольваюць перашкоды на шляху да гэтага дзіцяці. У спецыялістах яны бачаць ворагаў, бо мы ім кажам: “Пачакайце, не спяшайцеся, вашы дакументы, якія сведчаць, што вы маеце законнае права быць усынавіцелем, яшчэ не свечаць пра тое, што вы зараз гатовы ім быць. А курсы, а падрыхтоўка?” У адказ: “Нам няма часу — нас чакае дзіця!” А дзеці ж узроставыя! У кожнага з іх свае асаблівасці, гісторыя, да якой трэба быць гатовымі. Вось так і атрымліваецца, што людзі былі прызваны да ўсынаўлення, але не былі да яго падрыхтаваны, не прайшлі ўсіх этапаў: пакут, сумненняў, не пачыталі, што ёсць. Нават зваротную сувязь у рубрыцы “У вас будзе дзіця” не чытаюць, дзе мы імкнёмся расказаць хаця б крышачку пра дзіця, накіраваць дарослых па правільным шляху. Мяне гэтыя скараспелыя ўсынаўленні вельмі трывожаць. Як потым суправаджаць, як прыходзіць у такую сям’ю, якая на этапе падрыхтоўкі да ўсынаўлення бачыла ў табе ворага, перашкоду, якая не дае бегчы да мэты? А суправаджэнне ў любым выпадку будзе неабходна.
Мы пайшлі на тое, каб паказваць дзяцей, для таго, каб як мага больш з іх знайшлі сям’ю. Але трэба зрабіць усё магчымае, каб яны не набылі яшчэ адну здраду і яшчэ адну псіхатраўму.

— А наколькі папулярны партал?
— Статыстыка сведчыць пра высокую наведвальнасць рэсурсу. За час работы партала яго наведалі больш за 20 тысяч чалавек. (Ці можа Цэнтр усынаўлення параўнацца — нас за год наведвае 5 тысяч чалавек.) Пры гэтым зарэгістраваных наведвальнікаў, гэта значыць, сапраўды зацікаўленых у справе людзей, — 3070 чалавек. Штодзень наш сайт праглядае каля 300 чалавек.
Хацелася б адзначыць, што на момант адкрыцця на партале былі звесткі аб 3488 дзецях, а на 1 студзеня бягучага года — аб 4399. Іншымі словамі, інфармацыю аб 900 дзецях дабавілі на партал літаральна за два месяцы. Дзеці з розных абласцей прадстаўлены па-рознаму. Брэсцкая вобласць зрабіла даступнай інфармацыю аб 603 дзецях, калегі з Віцебскай вобласці размясцілі інфармацыю аб 702 дзецях, сталічныя — аб 482 (усяго ў сталіцы 840 дзяцей-сірот), Гомельская вобласць прадставіла 617 дзяцей.
Дарэчы, тут я звярнула б увагу на найвышэйшы ўзровень разумення рэсурсаў партала менавіта ў Гомельскай вобласці. У гэтай вобласці няма ніводнай сацыяльна-педагагічнай установы, якая б не прадставіла ніводнага дзіцяці. У адрозненне ад Мінска, дзе 9 прытулкаў — і ніводнага іх выхаванца. Партал жа разлічаны не толькі на патэнцыяльных усынавіцеляў, але і на апекуноў, патранатныя сем’і — адным словам, любую форму сямейнага клопату для дзіцяці, якое ў цяперашні момант не мае сям’і — у часовым рэжыме ці пастаянным.
Дарэчы, з дня адкрыцця партала ўладкаваны ў сем’і 148 дзяцей. З іх 63 усыноўлены, 23 — накіраваны ў апякунскія сем’і, 14 — у прыёмныя, 14 — у дзіцячыя дамы сямейнага тыпу (па тэрытарыяльным прынцыпе). Зразумела, усё гэта вынік дзейнасці не толькі партала, але і яго ўклад відавочны. Як, дарэчы, і яшчэ ў адну лічбу. За мінулыя два месяцы 34 дзіцяці, звесткі аб якіх былі змешчаны на партале, вернуты ў родныя сем’і. Для кагосьці з бацькоў, хто ўжо стаў на шлях выпраўлення, гэты партал стаў апошнім штуршком да таго, каб паскорыць вяртанне дзяцей ДАДОМУ.

Алена МАРКЕВІЧ.

Пакінуць каментарый

Ваш электронны адрас не будзе апублікаваны. Абавязковыя палі пазначаны *

*